तीन केदार यात्रा : त्रितीय केदार : श्री तुंगनाथ धाम

 तीन केदार यात्रा : श्री केदारनाथ , मध्यमहेश्वर , तुंगनाथ 

त्रितीय केदार : श्री तुंगनाथ  ( सर्वोच्च शिवमंदिर ) 

पूर्व भाग : 
तीन केदार यात्रा : प्रथम केदार : श्री केदारनाथ धाम 
तीन केदार यात्रा : द्वितीय केदार : श्री मध्यमहेश्वर धाम 

                  

सलग पाचव्या दिवशी पहाटे उठून पाचला तुंगनाथ चढाईला प्रारंभ केला. थंडी बेताचीच होती. आठ वाजेपर्यंत अर्ध्या रस्त्यात आलो तेव्हा समोर नंदादेवी पर्वतरांग सोनेरी उन्हात न्हाऊन निघालेली होती. छोटेमोठे ढग या पर्वत शिखरांशी सलगी करू पाहत होते. अजून जास्त ढग जमायच्या आत आम्हाला शिखरावर पोहोचायचे होते याविचाराने वेग वाढविला. अजून सुमारे तासाभरात वाटेतील गणपतीच्या मंदिरापाशी पोहोचलो.गणरायाचे दर्शन घेऊन पुढे निघालो. मागील वर्षी मुलाला, ऋतुपर्णला घेऊन आलो होतो तेव्हाचे सगळे आठवायला लागले. थोडा वेळात तुंगनाथ मंदिरात पोहोचलो तेव्हा अगदीच किरकोळ गर्दी होती. सगळी मंडळी चंद्रशिला शिखरावर गेली सल्याने शांत चित्ताने देवाचे दर्शन झाले. तुंगनाथ येथे महादेवांनी आपल्या भुजांच्या म्हणजे हातांच्या स्वरूपात दर्शन दिले म्ह्णून याला "स्ट्रॉंगेस्ट केदार" म्हणतात. आम्ही पोहोचलो तहसी आरती चालू झाली. देवाचीच कृपा समजून आरतीला उभे राहिलो. आरती झाल्यावर तुंगनाथ मंदिराच्या तासभर वरती चंद्रशिला शिखरावर निघालो. 

चंद्रशिला शिखरावरून हिमालयाचे जे अफाट रूप दिसते त्याला तोडच नाही. नंदादेवी, केदारडोम, पंचचुली, निळकंठ, बंदरपूच ते चौखंबा अश्या हिमशिखरांचे अफाट दर्शन होते. मागील वर्षी जून मध्ये आलो होतो तेव्हा या शिखरांवर  खूप जास्त बर्फ होता आता त्यापेक्षा कमी झालेला आल्यामुळे त्यांचे राखाडी-पांढरे शिखरे ठळक दिसत होती.  रावणाच्या दहनानंतर रामाने येथे बसून शिवाची आराधना केली होती असे म्हणतात. येथे शिखरावर शंकराची छोटीशी पिंड आहे. येथे ऋतुपर्णने मागील वर्षी बसून लिंगाष्टकं म्हंटले होते ते आठवून मी पण थोडा वेळ बसून लिंगाष्टकं आणि शिवतांडव म्हंटले. सुंदर अश्या आठवणी घेऊन येहून उतराई चालू केली. सुमारे बारा पर्यंत परत चोपता मध्ये आलो आणि गाडीची जुळवाजुळव केली. चोपता वरून थेट हरिद्वार गाडी ठरवून हरिद्वारच्या दिशेने निघालो. 

Chandrashila Peak

आजचा दिवस हा पूर्ण रांसी ते हरिद्वार प्रवासाला आणि स्पेअर ठेवला होता पण सगळे प्लॅननुसार काटेकोर झाल्याने अर्ध्या दिवसात तुंगनाथ करून हरिद्वारला निघालो होतो. पाच दिवसात तीन केदार आणि सुमारे ८८ किलोमीटर्सची चढाई-उतराई केल्याचे समाधान आणि तिन्ही ठिकाणी देवांचे सुंदर विनासायास दर्शन झाल्याने कृतकृत्यं वाटत होते. पुढील आठ तास प्रवास करून हरिद्वार पोहोचलो तेव्हा आठ वाजले होते. मुक्कामाची जागा ठरवून रात्री थोडे भटकून दिवस संपवला. शेवटच्या दिवशी दुपारी दिड ला ट्रेन असल्याने सकाळीच लवकर निघून मनसा देवी, गंगा स्नान , शॉपिंग इत्यादी करून गुजरात भवन मध्ये जेवायला आलो. इलायचीदार श्रीखंडाचें जेवण बघून दिलखुष! खूप दिवसांनी असे सांग्रसंगीत जेवण मिळाल्याने त्यावर ताव मारून परतीचा रस्ता धरला. शनिवार , रविवार ट्रेन मध्ये काढून सोमवारी सकाळी पुण्यनगरीत पोहोचलो आणि अविस्मरणीय अश्या तीन केदार यात्रेची समाप्ती जाहली. 

ग्रुपचा संपूर्ण प्रवास हा शेअरिंग मध्ये झाला. शेअरिंग गाड्यांची सोय बघत प्लॅन नुसार चालणे हि मोठी गोष्ट यावेळेस शिकायला मिळाली. त्यामुळेच आठवड्याची हि तीन केदार यात्रा अवघ्या ८१३६ रुपयांमध्ये होऊ शकली. हिमालयात नेणारे काही ग्रुप्स यां ट्रेकचे माणशी २५००० रुपये घेतात असे कळले. यां अनुभवांचा नक्कीच पंचकेदार मधील उरलेल्या रुद्रनाथ आणि कल्पेश्वर यात्रेसाठी उपयोग होईल. 

असो वाचत राहा! आवडल्यास आपल्या प्रतिक्रिया जरूर कळवा !

।। हर हर महादेव ।।

सलग दोन वर्षे तुंगनाथ येथे दिलेली भेट : 

तीन केदार यात्रा : द्वितीय केदार : श्री मध्यमहेश्वर धाम

 

तीन केदार यात्रा : श्री केदारनाथ , मध्यमहेश्वर , तुंगनाथ 

द्वितीय केदार : श्री मध्यमहेश्वर धाम 

पूर्व भाग : 
तीन केदार यात्रा : प्रथम केदार : श्री केदारनाथ धाम

श्री मदमहेश्वर धाम 

पुढे उखीमठ ते मदमहेश्वर ट्रेकचा बेस रांसी येथे पोहोचलो. आजही जेवायला वेळ मिळाला नसल्याने लोकांची वजने घटत चालली होती. रांसी गावात छानसा असा होम स्टे घेऊन ठेवला होता. मनसोक्त जेऊन मंडळी पायाला तेल लावण्याच्या कामात गुंतली. आज मोठ्या धावपळीनंतर छान आराम होणार होता. उद्या पुन्हा १८ किलोमीटर्स ची चढाई करायची तयारी ठेऊन मंडळी निद्रादेवीची आराधन करू लागली. 

 

साखरझोपेतून नाईलाजाने उठून मंडळी आन्हिके उरकून मदमहेश्वरच्या मार्गाला लागली. रांसी गावापासून सुमारे दिड किलोमीटर रस्त्याने चालत जाऊन मग पुढे जंगलातून पहिले चार किमी उतराई आणि पुढे १२ किमी सलग चढाई असा कार्यक्रम होता. सकाळचे वॉर्मअप व्हावे या उद्देशाने आम्ही पहिले दिड किमी चालत निघालो. तासाभरात हे अंतर कापून मदमहेश्वरधामच्या जंगलातील वाटेला लागलो. वाट अतिशय सुंदर आणि वळणा-वळणाची. उंचच उंच देवदार वृक्ष आमच्या स्वागताला तयारच होते कि काय असे वाटू लागले. सुरुवातीलाच एक मोठ्या धबधब्याने आमच्या अंगावर तुषार उडवून पुढच्या वाटचालीस शुभेच्छा दिल्या. चार-पाच किमी उतरून वाटेतल्या पहिल्या गावापाशी आलो गौडार. येथून पुढे खतरनाक चढ चालू झाला. गौडार च्या पुढे बनतोली गाव लागले. येथे सरस्वती गंगा आणि मोरखेडा गंगा या नद्यांचा संगम होऊन मदमहेश्वर गंगा नदी नावाने ओळखली जाते. येथेच नदीवर बांधलेल्या एका लाकडी झुलत्या पुलावर यथेच्छ फोटोग्राफी झाली. येथून दिसणारे निसर्गसौन्दर्य ते काय वर्णावे? उंच उंच पर्वतराजीने वेढलेली हि छोटीशी टुमदार गावे, खळाळत वाहणारे शुभ्रधवल प्रवाह, निरव शांतता , उंच उंच देवदारचे जंगल .. तासनतास बसून बघत राहावे असे दृश्य !

          

बनतोली गावापासून जो काही चढ चालू झाला त्याने तोंडचे पाणी पळवले. कालच्या जवळपास ४० किलोमीटर्सने पायाच्या पोटऱ्या दुखू लागलेल्या त्यात थोडेसे उन्हाने घामेघूम व्हायला झाले होते. चिक्क्या, ग्लुकोन-डी यांची आवर्तने करत चढाई चालू झाली. संपूर्ण ट्रेक मार्ग मात्र खूप सुंदर होता. दूरवर दिसणाऱ्या अजस्त्र डोंगररांगा "तुम्हाला अजून एवढी उंची गाठायचीये" असे खुणावत होत्या. पुढे खटरा- नानू -मैखाम्बाचट्टी -कुनचट्टी अशी गावे ओलांडत महत्प्रयासाने दुपारी चार ला मदमहेश्वर येथे पोहोचलो. वाटेत सुंदर असे जंगल असल्याने आणि मुबलक पाणी असल्याने डाँ लागला कि रस्त्यातच पथारी पसरत मंडळी पुढे सरकत होती. समोरूनउतरून येणारी मंडळी आम्हाला बघून "जय भोले" "जय मदमहेश्वर" म्हणायची पण त्याला उत्तर द्यायचे सुद्धा त्राण शिल्लक नव्हते. केदारनाथपेक्षा जास्त चढाई येथे लागल्याने पुरती दमछाक झाली होती. शेवटचे काही किलोमीटर्स संपता संपत नव्हते आणि मंदिरही दिसत नव्हते. शेवटचे त्राण गोळा करून निघालो तेव्हा लांबवर मंदिर बघून जिवंत जीव आला. 

मंदिराचे प्रथम दर्शन होताच "जय श्री मदमहेश्वर" चा जयघोष झाला. केदारनाथ मंदिराशी साधर्म्य असलेले हे द्वितीय केदार आकाराने थोडेसे लहान आहे. येथे महादेवाने पांडवांना नाभीस्वरूपात दर्शन दिले. मंदिराच्या जवळच पहिले राहायला रूम घेऊन तडक मंदिरापाशी निघालो. येथे केदारनाथ सारखी गर्दी नसल्याने फक्त आम्हीच मंदिराच्या आवारात होतो. मंदिर ठराविक वेळेत म्हणजे संध्याकाळी ६ ते ८ आणि सकाळी ७ ते ११ उघडे असते आणि बाकी पूर्ण वेळ बंद असते. तासभर फोटो, मेडिटेशन करून झाल्यावर सहा वाजता मंदिर उघडले आणि संध्या आरतीसाठी लाईन लावून आम्ही सज्ज झालो. लाईनीत मीच पहिला असल्याने पूर्ण आरती छान पाहता आली. शांततेत आरती होऊन थोडा वेळ मंदिराच्या आवारात बसून राहिलो. आताशा थंडी इतकी वाढली होती दात वाजायला लागलेले. पटकन रूमवर जाऊन जेवण करून आजचा महत्चाचा दिवस संपवला. 

आतापर्यंत सगळे प्लॅन नुसार काटेकोर चालले होते. सगळे ट्रेकभिडु तयारीचे असल्याने उद्या मदमहेश्वर उतरून तेथूनच ऋषिकेश जाण्याचा प्लॅन बदलून उद्याच्या दिवशी तुंगनाथ जायचा प्लॅन ठरला. तुंगनाथ अर्ध्या दिवसात होणार असल्याने आणि तेथील चंद्रशिला पिकचे फोटो पाहून मंडळी आनंदाने तयार झाली. दुसऱ्या दिवशी सकाळी पाचला उठून मदमहेश्वर मंदिरापासून अजून दोन किमी वरती बुढा मदमहेश्वर जाण्यासाठी निघालो. येथून प्रातः प्रहरीचे चौखंबा पर्वताचे दिसणारे मनोहारी दृश्य म्हणजे कायच्या काय सुंदर असे. तांबडं फुटताच  चौखंबा पर्वतावर येणारी सोनेरी झळाळी, माथ्यावरच्या तलावामध्ये असलेले निळेशार पाणी त्यात पडलेले हिमशिखरांचे प्रतिबिंब,  वरून दिसणारे ३६० डिग्री दृश्य, सुंदर अशी निसर्गचित्रे, लांबवर दिसणारे केदारडोम, फक्त डोळ्यात साठवून घ्यावे असे ते क्षण!

चौखंबा रेंज मागे 

येथेही मनसोक्त फोटो झाल्यावर बुढा मदमहेश्वर मंदिरापाशी पोहोचलो. एक अजून मराठी ग्रुप आला होता त्यांनी मंदिरात आरती केली. एव्हाना सात वाजत आले होते. आठ वाजता मंदिर उघडते म्हणून लगबगीने खाली येऊन सकाळीच दर्शन घेतले. सडे आठ वाजता उतरायला सुरुवात केली ते खाली रांसी गावापर्यंत यायला दुपारचे दोन वाजले. जेथे राहत होतो तेथेच जेवण सांगून ठेवले होते. पटकन जेऊन रांसी वरूनच चोपताची डायरेक्ट गाडी केली. वाटेत उखीमठ येऊन श्री ओंकारेश्वर मंदिराचे दर्शन घेतले. हिवाळ्याचे सहा महिने केदारनाथ आणि मदमहेश्वर मंदिर बंद असते तेव्हा दोन्ही देवांची ओंकारेश्वर मंदिरात उखीमठ येथे पूजा अर्चा होते. मंदिर पाहून सुमारे दोन तासात चोपता येथे पोहोचलो. चोपता हे बळच खूप महाग असल्याचे मागील वर्षी अनुभवले होते. कशीबशी रूम मिळवून थंडीशी दोन हात करत झोपेत गुडूप झालो. 

बुढा मदमहेश्वर 

क्रमशः 

पुढील भाग : 

तीन केदार यात्रा : त्रितीय केदार : श्री तुंगनाथ धाम 

तीन केदार यात्रा : प्रथम केदार : श्री केदारनाथ धाम

।। जय श्री केदारनाथ  ।।
।। जय श्री मदमहेश्वर ।।
।। जय श्री तुंगनाथ ।।

तीन केदार यात्रा : श्री केदारनाथ , मध्यमहेश्वर , तुंगनाथ 

                        

कोणीतरी म्हटलंय - "एकदा का हिमालयाचे वेड लागले ना , मग तू दरवर्षी किमान एकदा तरी हिमालयात जाशील !" ( कोणीतरी म्हणजे काय मीच म्हटलंय, पण पु.ल. म्हणतात तसे कोणी तरी म्हटलंय म्हणल्यावर काय म्हटलंय हे ऐकायला आपण कान टवकारले नसतेत. ) 

मागील वर्षी जेव्हा फॅमिली बरोबर केदारनाथ, तुंगनाथ प्लॅन केला होता तेव्हाच दरवर्षी हिमालयात कुठेतरी का होईना पण भटकायला यायचे असे मनाशी ठरवले होते. सुरुवात म्हणून केदारनाथ यात्रा आणि पंच केदार करावे याविचाराने मागील वर्षी केदारनाथ आणि तुंगनाथ दोन केदार केले होते. दोन्हीच्या मध्ये असलेले नितांतसुंदर असे द्वितीय केदार करायचे राहिले असल्याने यावर्षी जून मध्ये मदमहेश्वरचा प्लॅन ठरवला होता. आठ वर्षाच्या मुलाला घेऊन मदमहेश्वर अवघड होईल अश्या काही लोकांच्या सल्ल्याने मदमहेश्वर रद्द करून स्पिती आणि किन्नोर प्रदेशाची सुंदर अशी सहल झाली होती. महादेवाची ईच्छा असेल तरच तुम्ही तिथपर्यंत पोहोचू शकता म्हणतात तसे घडून आले आणि ऑक्टोबर मध्ये तीन केदार यात्रा घडून आली. 

हिमाचलच्या उत्तुंग पर्वतराजींमध्ये वसलेली छोटी छोटी पण अत्यंत सूंदर अशी गावे. स्वर्गाहून सुंदर भासणारी निसर्ग दृश्ये, निळेशार आकाश आणि त्यावर जणू आमच्यासाठीच  कापूस पिंजून ठेवल्यासारखे पांढरेशुभ्र ढग. आसमंताशी स्पर्धा करणाऱ्या पर्वतशिखरांचा शुभ्रधवल असा बर्फाचा जिरेटोप. साक्षात कैलासावरून भूलोकावर येणारा गंगारवं ( ग्लेशिअरचे किंवा गंगेचे पाणी). आपापसात दाटीदाटीने उभ्या उंचच उंच देवदार वृक्षांची चढाओढ. बर्फाने आच्छादित मनमोहक पर्वतशिखरे. निसर्गाच्या आव्हानाला तोंड देत ख्याली खुशालीने जगणारी पहाडी मंडळी, केदारनाथच्या मंदिराजवळ जाणवणारी ती अदृश्य, अलौकिक अशी सतेज ऊर्जा, भैरोबा डोंगरावरून दिसणारे दिलखेचक दृश्य, मदमहेश्वरची न संपणारी चढाई, माथ्यावरून प्रातः प्रहरी दिसणारी चौखंबा पर्वतांची सोनेरी झळाळी, चंद्रशिला शिखरावरून चौफेर दिसणारी हिमालय शिखरे, गात्रांना तृप्त करणारे शांत आणि थंड असे गंगेचे प्रवाह, विधात्याने चित्रे रेखाटावी अशी सुंदर निसर्गचित्रे. असे अनेक कायम आठवणीत राहतील असे प्रसंग जगता आले. "केल्याने देशाटन" या उक्तीचा पुरेपूर आलेला अनुभव.

एकंदर काय तर, कधीही न कोमेजणारी ही आठवणींची सोनपुष्पे, आयुष्य नावाच्या माळेत माळत राहायचं.

असो, तर पाच दिवसात ८८ किलोमीटर्सचा तीन केदार यात्रेचा प्लॅन तर तयार होता पण पाच दिवसात तीन केदार करायचे म्हणजे ट्रेक भिडू सुद्धा तसे तयारीचे आणि दमदार हवेत. आमच्या ऑफबीट ट्रेकर्सचे सात सदस्य तयार झाल्यावर सगळी जय्यत तयारी सुरु झाली.  ऑफबीट ट्रेकर्सचा हा पहिला हिमालयीन ट्रेक. 

ट्रेक प्लॅन झाला तो असा - 

२८ सप्टेंबर - बांद्रा ते हरिद्वार. 

२९ सप्टेंबर - सोनप्रयाग कडे प्रयाण. संध्याकाळी ५ पर्यंत सोनप्रयाग पोहोचून केदारनाथ चढाई चालू. 

३० सप्टेंबर - रात्रभर ट्रेक करून पहाटे दोन-तीन वाजता केदारनाथ येथे पोहोचणे. पहाटेचे गर्भगृह दर्शन. दिवसभर केदारनाथ मंदिरापाशी. भैरव मंदिर आजूबाजूचे डोंगर. जमल्यास वासुकी ताल ट्रेक. केदारनाथ मुक्काम 

१ ऑक्टोबर - पहाटे केदारनाथ वरून उतराई. ३-४ वाजेपर्यंत सोनप्रयाग पोहोचून उखीमठ आणि पुढे रांसी गावाला मुक्काम. 

२ -ऑक्टोबर - रांसी पासून सकाळी ट्रेक चालू. मदमहेश्वर १८ किमी दुपारी ३-४ वाजेपर्यंत पोहोचू. मदमहेश्वर मुक्काम. 

३ ऑक्टोबर - बुढा मदमहेश्वर चढाई , परत मंदिर मग  मदमहेश्वर ते रांसी उतराई. रांसी ते उखीमठ ते चोपता. मुक्काम चोपता. 

४ ऑक्टोबर - पहाटे चार-पाच ला तुंगनाथ चढाई चालू. तुंगनाथ दर्शन. पुढे तासभर चंद्रशिला शिखर चढाई. तुंगनाथ उतराई १२ पर्यंत. चोपता ते हरिद्वार प्रवास. 

५ ऑक्टोबर - हरिद्वार स्थलदर्शन, गंगा स्नान, मनसा देवी मंदिर, खरेदी. हरिद्वार ते पुणे प्रवास 

६ ऑक्टोबर - पूर्ण दिवस ट्रेन मध्ये. रात्री नऊ ला बोरिवली. बोरिवली ते दादर. दादर ते पुणे सातारा एक्सप्रेस ने पहाटे दोन वाजता पुणे. यात्रा समाप्त. 

प्रथम केदार : श्री केदारनाथ धाम : 

रविवारी सकाळी हरिद्वारला पोहोचताच अजिबात वेळ न घालवता गाडीत बसून सोनप्रयागच्या दिशेने निघालो. आजचे टार्गेट होते ते संध्याकाळी सहाच्या आत गौरीकुंड पोहोचून चेकपोस्ट क्रॉस करणे. संध्याकाळी सहा नंतर गौरीकुंड पासून पुढे परवानगी मिळत नसल्याने दुसऱ्या दिवशी सकाळी सात वाजेपर्यंत थांबावे लागले असते. मागील महिन्यात भूस्खलन झाल्याने संध्याकाळ नंतर पोलीस सोडत नाही असे कळले. सोनप्रयाग पार्किंगला संध्याकाळी पाचला पोहोचलो तेच लगेच पळत रेजिस्ट्रेशन स्कॅन करून पुढे निघून गौरीकुंड जाणारी टॅक्सी पकडली.  मागच्या वर्षी जून मध्ये इथे पाय ठेवायला जागा नव्हती. आज ऑक्टोबर मध्ये निवांत बसलेले पोलीस पाहून गर्दी नसल्याची खात्री झाली.बरोब्बर सहा वाजता गौरीकुंड चेकपोस्ट क्रॉस करून हुश्श म्हंटलं आणि आता पूर्ण रात्र आपली म्हणत केदारनाथची चढाई चालू केली. मागील वर्षी जून मध्ये केलेली यात्रा, तेव्हाची गर्दी, घोड्यांचा त्रास सगळे पाहता आजची आमची चढाई फारच निवांत झाली. संपूर्ण मार्गावर फक्त आम्हीच होतो. सुमारे सात तासात ठराविक वेळ विश्रांती घेत मंदिरापाशी पोहोचलो तेव्हा भर थंडीत घामाने अंघोळ झाली होती. रात्रीचा कमी ऑक्सिजन असल्यामुळे लींचोली गावापासून सुरु होणारी खडी चढाई चढताना जोरदार दम लागू लागला.   

देवप्रयाग 

पहाटे दोन वाजताच दर्शन 

                                     

रात्री अडीच वाजता केदारनाथ मंदिरापाशी पोहोचलो तेव्हा मनातील एक इप्सित पूर्ण झाले. सलग तीन वर्षे केदारनाथ करायची इच्छा आज दुसऱ्यांदा करून काही अंशी पूर्ण झाली. केदारनाथ मंदिराच्या समोर अगदी तुरळक गर्दी पाहून तो गर्दी नसलेला मंदिराच्या पुढे असा रेअर फोटो उरकला. मंदिरासमोर छोटीशी लाईन बघून उभा राहिलो तर कळले कि हि पैसे भरून दर्शनाची लाईन आहे. मग नेहमीच्या लाईनीत बसून पहाटे पाच पर्यंत वेळ काढला. पहाटे पाचला मंदिराचे द्वार उघडले आणि गर्भगृहात जाऊन केदारनाथ लिंगाचे सुखद दर्शन झाले. डोकं टेकवून, तुपाचा अभिषेक करून बाहेर आलो तेव्हा मंदिराच्या मागे पर्वत शिखरांवर मंगलमय सोहोळा चालू झाला होता. केदारनाथ ग्लेशिअर सोनेरी किरणांचा जिरेटोप घालून आकाशाशी स्पर्धा करत मनोहारी भासू लागला. आज पूर्ण दिवस मंदिरापाशीच घालवायचा असल्याने मनसोक्त फोटोग्राफी झाली. दुपारपर्यंत थोडीशी डुलकी काढून भैरव मंदिर आणि त्यावरच्या डोंगरावरून संपूर्ण केदारनाथ घाटीचा नजारा पाहत संध्याकाळ झाली. 

संध्याकाळी मंदिरापाशी पोहोचलो तेव्हा अगदी २०-२५ लोक लाईनीत बघून परत एकदा दर्शनासाठी गेलो. संध्याआरती साठी जागा पकडून बसलो. आरती चालू झाली तसे एकंदर वातावरण कमालीचे बदलले. मंदिराच्या आवारात जी पॉसिटीव्ह एनर्जी जाणवते ते इथपर्यंतचा यायचा सगळं त्रास शून्य करते. आजही दुर्गम आणि खडतर असा प्रवास असणाऱ्या या मंदिराची ज्या कोणी अनामिक महंतांनी स्थापना केली असेल आणि त्यानंतर कित्येक वर्षे बर्फाखाली दडलेल्या या मंदिराचा शोध घेणारे श्री शंकराचार्य यांना मनोमन दंडवत घातला. संध्याआरती नंतर परत एकदा दर्शन घेऊन मुक्कामाच्या ठिकाणी परतलो. 

काळ मनसोक्त तीन वेळा दर्शन झाल्याने आज सकाळी सहा वाजताच उतराई चालू केली. अकरा वाजता सोनप्रयाग पोहोचून श्री शंकर- पार्वती यांचा विवाह झाला ते त्रियोगिनारायण मंदिर बघायला निघालो. सोनप्रयाग पासून जाणाऱ्या गाडीशी घासाघीस करून शेवटी ड्राइवर पटवून मंडळी निघाली त्रियोगिनारायण. येथे भगवान श्री शंकर आणि पार्वती यांचा विवाहस्थळ असून आजही ते यज्ञकुंड प्रज्वलित आहे असे म्हणतात. येथूनच निलय पर्वताचे म्हणजे ओम पार्वतीचे दर्शन होते. शिखरावर बर्फ असतो तेव्हा बर्फाचा आकार "ॐ" सारखा दिसतो. येथून सोनप्रयाग पोहोचून पुढे शेअरिंग गाडीने गुप्तकाशी पोहोचलो. येथील विश्वेश्वराचे दर्शन घेऊन पुढे उखीमठ कडे निघालो. गुप्तकाशी येथील विश्वेश्वराचे मंदिर हे केदारनाथ मंदिराच्या धाटणीचे असून अवश्य पाहण्यासारखे आहे. 

पुढे उखीमठ ते मदमहेश्वर ट्रेकचा बेस रांसी येथे पोहोचलो. आजही जेवायला वेळ मिळाला नसल्याने लोकांची वजने घटत चालली होती. रांसी गावात छानसा असा होम स्टे घेऊन ठेवला होता. मनसोक्त जेऊन मंडळी पायाला तेल लावण्याच्या कामात गुंतली. आज मोठ्या धावपळीनंतर छान आराम होणार होता. उद्या पुन्हा १८ किलोमीटर्स ची चढाई करायची तयारी ठेऊन मंडळी निद्रादेवीची आराधन करू लागली. 

क्रमशः 
पुढील भाग : 
तीन केदार यात्रा : द्वितीय केदार : श्री मध्यमहेश्वर धाम 
तीन केदार यात्रा : त्रितीय केदार : श्री तुंगनाथ धाम 

दसरा पालखी स्पेशल भटकंती : कुडाळ, नरफदेव मेरुलिंग , वैराटगड

 दसरा पालखी स्पेशल भटकंती : 

कुडाळ, नरफदेव मेरुलिंग , वैराटगड, ब्रम्हेन्द्र स्वामी मंदिर (धावडशी)

मागील आठवड्यात उत्तराखंड मधील तीन केदार यात्रेनिमित्त सह्याद्रीतील रानफुलांचे स्पेशल ट्रेक करता आले नव्हते. ती कसर भरून काढायची म्हणून साताऱ्याजवळील मेढा परिसरात भटकंतीचे नियोजन झाले. तशी ही दरवर्षीची मँडेटरी ट्रिप पण यावेळेस कुडाळ मधील दसऱ्याच्या मुहूर्तावर निघणाऱ्या श्री पिंपळेश्वर वाकडेश्वर देवांच्या पालख्या बघण्यासाठी खास मंडळी रविवारी सकाळी रवाना झाली. सकाळपासून आसमंतात जमू लागलेले ढग बघता मेरुलिंग वरून अफाट दृश्य दिसणार याची खात्री झाली. खंबाटकी घाट ओलांडला तसे वातावरण पूर्ण बदलले आणि निळ्याशार अवकाशात पांढऱ्या शुभ्र ढगांची नक्षी विधात्याने चित्र रेखाटावे तसे भासू लागले. 

डोंगर शिखरावरील नरफदेव मेरुलिंग मंदिर , त्यापल्याडचे धावडशी येथील पुरातन धाटणीचे ब्रम्हेन्द्र स्वामी मंदिर, कुडाळचे ग्रामदैवत श्री  पिंपळेश्वर वाकडेश्वर देवांच्या पालख्या, नरफदेव पठारावरची फुललेली रानफुले, निळ्याशार आसमंतात ढकलाढकली करणारे ढगांचे गुच्छ, मावळतीच्या रंगसंगतीत न्हाऊन निघालेला वैराटगड,वीरगळींचे गाव  किकलीचे हेमांडपंथी धाटणीचे भैरवनाथ मंदिर असे सगळे नजारे पाहात दिवस समाप्त जाहला. 

भटकंतीचा मार्ग : 

पुणे - भुईंज फाटा - कुडाळ - वैराटगड - मेरुलिंग - मेढा रोड - धावडशी - मेढा रोड - हायवे - बारा मोटेची विहीर (शेरी लिंब ) - पाचवड फाटा - किकली - पुणे 

 

असो , फोटोंची मजा घ्या! 

मेरुलिंग पठारावरून दिसणारा मनमोहक नजारा 

श्री पिंपळेश्वर वाकडेश्वर पालखी सोहोळा , कुडाळ 

मेरुलिंग, नरफदेव 

नभ मेघांनी आक्रमिले 

श्री ब्रम्हेन्द्र स्वामी मंदिर, धावडशी 

श्री ब्रम्हेन्द्र स्वामी मंदिर, धावडशी 

श्री ब्रम्हेन्द्र स्वामी मंदिर, धावडशी 

मेरुलिंग येथील एकमेव उजव्या सोंडेचा गणपती 

वाचत रहा !

सागर शिवदे 

गणपती स्पेशल राईड - शिल्पकलेच्या अद्भुत विश्वात

 गणपती स्पेशल राईड - शिल्पकलेच्या अद्भुत विश्वात 

कोथरूड - श्री चिंतामणी गणपती, थेऊर - दौलत मंगळ भुलेश्वर - सुपे येथील नगरे वाडा - श्री मल्लिकार्जुन मंदिर , लोणी भापकर - श्री मयुरेश्वर गणपती , मोरगाव - जेजुरी - सासवड - कोथरूड. [ २२५ KM ]

मागचा पूर्ण महिना गणपती मूर्तीच्या स्टॉल वर गेल्यामुळे भटकंतीस ब्रेक लागला होता. ती कसर भरून काढायला वाघजाई - सवाष्णी घाटाचा तंगडतोड ट्रेक ठरवलेला पण ट्रेकभिडु न जमल्याने रद्द झाला. मग काय दहा वर्ष्यांपूर्वी केलेल्या या रूट वर परत जायचे ठरवले. निमित्त होते ते -  थेऊर मोरगाव गणेश दर्शन आणि जोडीला भुलेश्वर मंदिरातील एकमेवाद्वितीय असे गणपतीचे स्त्री रूप दर्शन - विनायकी गणेश. 

पहाटे पाचला कोथरूडवरून  दोघे निघालो. श्री चिंतामणी गणपतीच्या दरबारात पोहोचलो तेव्हा झुंजूमुंजू होऊ लागले होते. प्रत: प्रहरी गणेशाचे ते लोभस रूप आणि मंदिरात फक्त तीन लोक! मनोभावे नमस्कार करून,  अथर्वशीर्षाचे आवर्तन करून गाडीला टांग मारली ते भुलेश्वरच्या दिशेने. येथेही नुकतीच पूजा सुरु झाली होती आणि गर्दी शून्य. महादेवाच्या चरणी लीन होऊन कातळ शिल्पांकडे मोर्चा वळविला. आजही येथे येण्याची पाचवी वेळ पण प्रत्येकवेळी हि शिल्पे तितकीच संमोहित करतात. येथेही शून्य जनता असल्याने छान छान फोटो काढून माळशिरस गावाचा रस्ता धरला. 

माळशिरस येथून सरळ गेल्यास पांडेश्वर नावावंजे अतिशय सुंदर  मंदिर लागते. उजवीकडे जेजुरी तर डावीकडे सुपे, लोणी भापकर. सुपे गावाचा रास्ता धरून सुप्यात पोहोचताच नागरे गढी वाडा विचारला तेव्हा बऱ्यचश्या लोकांच्या चेहेऱ्यावर आठ्या उमटल्या. शेवटी एक फरसाणवाल्या काकांनी शेवेचे दोन घास तोंडात टाकून एकदम साक्षात्काराच्या अविर्भावात - "अहो गढी कुठली म्हणताय, नगरे मळा म्हणा की " असे म्हणल्यावर आम्ही तो किवर्ड विचारात फिरू लागलो. एसटी स्टॅन्ड वासून जवळच रोड टच असलेल्या वाड्याला शोधण्यास कष्ट पडले नाहीत. 

साडे तीनशे वर्षे जुना पण आजही इतिहासाच्या सुवर्ण क्षणांना जपणारा तेवढाच भक्कम आणि देखणा वाडा पाहून डोळे सुखावले. वाड्यात एक महादेवाचे मंदिर आहे. बाजूला तीन-चार खोल्या. दक्षिणेकडे पूर्वीचा राहायचा वाडा होता पण तो आता नामशेष झालाय असे कळले. शेजारीच भुयारी विहीर, चिंचांची अगणित डेरेदार वृक्षसंपदा, सीताफळांनी लगडलेली झाडे बघून मोह काही आवरला नाही मग काही सीताफळांनी झाडावरून बॅगेत उडी मारली. 

वाड्याची माहिती घेऊन निघालो लोणी भापकर येथे. बरोब्बर दहा वर्षांपूर्वी मी असाच एकटा गाडी हाकत येथे आलो होतो. सुदैवाने आजही गाव तसेच सुंदर होते. येथील खास आकर्षण म्हणजे - हेमाडपंथी रचनेचे श्री मल्लिकार्जुन मंदिर, विष्णूच्या १४२ प्रतिमा अंगावर कोरलेला यज्ञ वराह आणि काचेसारख्या पाण्याची भलीमोट्ठी पुष्करणी. येथील दत्तमंदिराच्या समोर कोरलेले रामायणातील प्रसंग आणि विष्णूचे नऊ अवतार पाहून तर आपल्या हिंदू संस्कृतीचा इतिहास किती वैभवशाली असेल असे वाटून गेले. इथे प्रत्येक दगडाची अशी कथा आहे आणि प्रत्येक दगडाला सांगता येईल अशी कथा आहे. ( मराठी भाषिकांसाठी अनुवाद -  Every stone has story tail and story to tell ). मंदिर बंद होते पण एक आजोबानी उघडून पूर्ण शिल्पे दाखवली. कृष्णलीला , रामायणातील प्रसंग , शिव-पार्वती विवाह सोहोळा प्रसंग, युद्धशिल्प , कामशिल्पे अश्या अनेक शिल्पांची मेजवानी. 

                           

भुलेश्वर आणि येथील शिल्पकला पाहून आजच मन भरले होते पण पोट रिकामे असल्याची जाणीव झाली. लोणी भापकर गावातील भैरवनाथाच्या मंदिरात गेल्यावर भंडारा चालू पाहून तेथे बसकण मारली आणि उदरण-भरणम करून घेतले. एव्हाना अर्धा दिवशी सरला नव्हता. अकरा वाजता येथून निघून मोरगाव गेलो तर सुमारे तासाभराची लाईन होती. गणरायाचे दर्शन घेऊन मंडळी परत निघाली. जेजुरी जवळ येताच पावसाने गाठले. पुढे सासवड येथील सुंदर मंदिरे पाहायचा प्लॅन होता पण तो स्किप करून पुण्यनगरीचा  रस्ता धरला. 

असो, फोटोंची मजा घ्या!
सागर शिवदे 

हिमालयीन फिरस्ती : स्पिती आणि किन्नोर वॅली ऍडव्हेंचर ट्रिप २०२४

 हिमालयीन फिरस्ती : स्पिती आणि किन्नोर वॅली ऍडव्हेंचर ट्रिप २०२४

 

आपल्या आयुष्यरुपी अत्तराच्या कुपीत कधीही न विसरता येणाऱ्या अनुभवांचे अत्तर नियमित टाकायला हवं. त्याचा दरवळणारा सुगंध म्हणजेच आठवणी आपल्याला आयुष्यभर जगायला ऊर्जा देतात. आजची आमची ही स्पिती किन्नोर फॅमिली ऍडव्हेंचर ट्रिप अगदी तशीच अत्तरासमान आहे. जेव्हा जेव्हा हिमालयाचा विषय निघेल तेव्हा ह्या ट्रिपची आठवण आल्याशिवाय काही राहायची नाही. हिमालयाच्या अजस्त्र बाहुंमधून भटकत, निसर्ग सौन्दर्याने पोट भरत, साक्षात किन्नोर कैलासाचे पाण्याने तहान भागवत , तारीख वेळ विसरून दहा दिवस मनसोक्त भटकता येणे यापेक्षा मोठे भाग्य ते कुठले? 

 

IF YOU CAN DREAM IT, YOU CAN DEFINITELY DO IT! 

ताबो गावापासून काझा कडे जाणाऱ्या रस्त्यावर BRO ने लावलेला हा बोर्ड म्हणजे आमच्या या स्पिती आणि किन्नोर फॅमिली ट्रिपचे सार आहे. सुमारे दशकापासून विश लिस्ट मध्ये असणारे लेह लद्दाखचे फोटो बघून मन भागवून घेत होतो. तो योग लवकरच येईल पण त्या प्रदेशाशी साधर्म्य असणारा स्पिती वॅलीचा प्रदेश सहकुटुंब फिरण्याचा आज तो योग आला आणि दैवी रचना म्हणतात तसे सगळे काही जुळून आले. ते म्हणतात ना .. "इतनी शिद्दत से मैंने तुम्हे पाने की कोशिश की है ... कि हर जर्रे ने मुझे तुमसे मिलाने की साजिश की है !!"

मागील वर्षी सहकुटुंब केदारनाथ, तुंगनाथ, बद्रीनाथ अशी उत्तराखंड मधील खडतर भटकंती झाल्यावर यावर्षी जरा कुटुंबाला घेऊन जायचा विश्वास वाढला. सुरुवातीला मदमहेश्वर आणि रुद्रनाथ या पंचकेदारांपैकी बाकी असलेल्या दोन केदार स्थानांचा प्लॅन ठरला. पुणे ते हरिद्वार बुकिंग पण झाले. पूर्ण जंगलातून ट्रेकिंग असलेल्या याठिकाणी फॅमिली घेऊन जाणे अवघड आहे म्हंटल्यावर दुसरा ऑप्शन हिमाचल मधल्या आणि HRTC बसने कनेक्टेड, लद्दाखशी मिळताजुळता प्रदेश असलेला स्पिती व्हॅलीचा प्लॅन केला. 

प्लॅन झाला तो असा - 
दिवस ० : पुणे ते दादर, दादर ते बांद्रा , बांद्रा ते चंदीगड 
दिवस १ : चंदीगड स्थलदर्शन , संध्याकाळच्या ६ च्या डिलक्स बस ने रिकॉन्गपीओ. 
दिवस २ : रिकॉन्गपीओ ते रोघी गाव. रोघी ते कल्पा. कल्पा येथील विष्णुमंदिर, किन्नोर कैलास दर्शन, रोघी सुसाईड पॉईंट, कल्पा येथून सुरु होणारा चाका पिक ट्रेक. ( १२ KM)   कल्पा मुक्काम. 
दिवस ३: कल्पा  ते रिकॉन्गपीओ, रिकॉन्गपीओ ते ताबो बसने. हा ९ तासांचा प्रवास होता पण एक मिनिटही बोर होणार नाही असे अफलातून नजारे आहेत. ताबो स्थलदर्शन - मॉनेस्ट्री, रिव्हर साईड, ताबो केव्ह्स. ताबो मॉनेस्ट्री मुक्काम.  
दिवस ४ : ताबो - काझा मॉनेस्ट्री आणि लोकल मार्केट. बाईक भाड्याने घेऊन बाकी सोपस्कार.  
दिवस ५ : काझा ते की मॉनेस्ट्री - किब्बर - चिचम (आशियातील सर्वात उंच ब्रिज) - लान्गझा ( सर्वात उंचीवरची बुद्ध मूर्ती ) - हिक्कीम (जगातील सर्वात उंच पोस्ट ऑफिस )- कॉमिक ( जगातील सर्वात उंच रस्त्याने जोडलेले गाव ) - काझा - धनकर ( ढांकर) मॉनेस्ट्री येथे मुक्काम. 
दिवस ६: धनकर मॉनेस्ट्री - धनकर लेक सोलो ट्रेक ( ८ KM ) - पिन वॅली - पिन वॅलीमधील शेवटचे गाव मूद - काझा. काझा मुक्काम.
दिवस ७: काझा ते रिकॉन्गपीओ. रिकॉन्गपीओ ते छितकुल.  
दिवस ८ : छितकुल टॉप ट्रेक ( ८ km ), ITBP चेक पोस्ट, छितकुल स्थलदर्शन. 
दिवस ९: छितकुल ते बटसरी गाव. बटसेरी विष्णू मंदिर -  बटसेरी ते सांगला जंगल ट्रेक. - सांगला - कामरा फोर्ट - सांगला मुक्काम. 
दिवस १० : सांगला कांडा लेक ट्रेक आणि ४X४ राईड ( १४ KM), गंगारवं , सांगला ते चंदीगड प्रवास. 
दिवस ११ : चंदीगड ते पुणे. 

दहा दिवसांचा हा असा भरगच्च प्लॅन फॅमिली स्पेशली आठ वर्षांचा मुलगा घेऊन पूर्ण करता आला याचा आनंदच काही वेगळा आहे. सकाळी नाश्ता करून निघाल्यावर दुपारी जेवण स्किप करून रात्री मिळेल तिथे मुक्काम व जेवण केल्याने १० दिवसात जास्तीत जास्त ठिकाणांना भेट देता आली. दहा दिवसात एकदाही फिरण्याचा वेळ खाण्या-पिण्यात घालवला नाही. HRTC बस ने कमी खर्चात आणि अधिक सुरक्षित उत्तम प्रवास झाला. निवांत बसून स्पिती खोऱ्यातील सौन्दर्य न्याहाळण्याची मजाच काही और! स्थानिकांशी बोलून नवीन भटकायच्या जागा कळल्या तर कधी मुक्कामाचे स्थान शोधण्यास मदत झाली. काझा येथे बाईक भाड्याने घेऊन जगातील सर्वोच्च ठिकाणे मनसोक्त भटकता आली. दहा दिवस फक्त सकाळी लवकर उठायचे - आता कुठे कसे जायचे आणि काय बघायचे फक्त हेच विचार डोक्यात! सह्याद्रीमधील ट्रेकिंगची हौस तिथेही चार सोलो ट्रेक करून भागवून घेतली.

हिमाचलच्या उत्तुंग पर्वतराजींमध्ये वसलेली छोटी छोटी पण अत्यंत सूंदर अशी गावे. स्वर्गाहून सुंदर भासणारी निसर्ग दृश्ये, निळेशार आकाश आणि त्यावर जणू आमच्यासाठीच  कापूस पिंजून ठेवल्यासारखे पांढरेशुभ्र ढग. आसमंताशी स्पर्धा करणाऱ्या किन्नोर कैलास पर्वतशिखरांचा शुभ्रधवल असा बर्फाचा जिरेटोप. साक्षात कैलासावरून भूलोकावर येणारा गंगारवं ( ग्लेशिअरचे किंवा गंगेचे पाणी). आपापसात दाटीदाटीने उभ्या उंचच उंच देवदार वृक्षांची चढाओढ. बर्फाने आच्छादित मनमोहक पर्वतशिखरे. किन्नोर मधून स्पिती खोऱ्यात प्रवेश करताच झालेला निसर्गबदल, हिरवागार जंगलाचा प्रदेश काही तासात बदलून समोर आलेले रखरखीत पण तेवढेच उत्तुंग असे शीत वाळवंट. हुडहुडी भरवणाऱ्या ४ अंश तापमानात केलेली भटकंती, निसर्गाच्या आव्हानाला तोंड देत ख्याली खुशालीने जगणारी पहाडी मंडळी, रॉयल एन्फिल्ड घेऊन त्याने रोडने जोडलेल्या जगातल्या सर्वात उंच गावात जाऊन तिथून दिसणारे दिलखेचक नजारे, जगातले सर्वात उंच पोस्ट ऑफिस, रेस्तरॉ , ढाबा , चहावाला असे जे जे जमेल ते सगळं, आशिया खंडातल्या सर्वात उंचावर बांधलेल्या पुलावरून धडधडत जाणारी रॉयल एन्फिल्ड. हजार वर्षे जुन्या संस्कृतीशी नाळ जोडणारे छोटे छोटे लामा मुले त्यांची बौद्ध संस्कृती. तेथल्या पुरातन मॉनेस्ट्री, धनकर नावाच्या मॉनेस्ट्री मधून रात्री दोन वाजता सहज डोळ्यांना दिसू शकणारी मिल्की वे आणि केलेले स्टार गेझिंग, पिन वॅली मध्ये जाताना असलेला खतरनाक आणि आजूबाजूला चिटपाखरूहि नसलेला रस्ता, मूद गावाला जाताना दिसणारे डोळे दिपवणारे, अविस्मरणीय असे राखाडी बर्फीले पर्वत, मोमो, थुक्पा, सिधू अश्या अस्सल तिबेटियन पदार्थांची मेजवानी,  तिबेटच्या सीमेकडे शेवटचे पण प्रेक्षणीय असे छितकुल गाव. ट्रीपच्या शेवटी एक सोलो ट्रेकला चक्क वाघोबानी सहकुंटुंब दिलेले दर्शन आणि तेव्हा दरदरून फुटलेला घाम, ऐन त्यावेळेस एकमेव आलेली गाडी आणि त्यांनी दिलेली लिफ्ट! असे अनेक कायम आठवणीत राहतील असे प्रसंग जगता आले. "केल्याने देशाटन" या उक्तीचा पुरेपूर आलेला अनुभव. एकंदर काय तर, कधीही न कोमेजणारी ही आठवणींची सोनपुष्पे, आयुष्य नावाच्या माळेत माळत राहायचं.

गर्दीशो मै जो छिन गया था, सुकून लौटा रही है जिंदगी ।

किष्टों मैं ही सही, हम पर भी मेहेरबान हो रही हैं जिंदगी ।।

पूर्ण प्रवास हा पब्लिक ट्रान्सपोर्ट ने करायचा हे आधीच ठरवलेले होते. ट्रेनचे तिकीट सोडून कुठलेही बुकिंग केले नव्हते. स्पिती मधला जून हा सीजन असल्याने ऐनवेळी बुकिंग अवघड होईल असे बरेच ऐकले होते पण प्रत्यक्षात मात्र उलटा अनुभव आला. हिमाचलची लाईफलाईन HRTC च्या बसने सर्व प्रवास उत्तम आणि अर्ध्या तिकिटात झाले. स्पिती आणि किन्नोर खोऱ्यातील आदरातिथ्य तुम्हाला भारावून टाकते. जुन महिन्यातला निसर्ग आणि थंडी तुम्हाला विलक्षण आनंद देतात. अश्या दुर्गम ठिकाणी कोणतेही आगाऊ बुकिंग न करता , फॅमिली घेऊन जाणे हा अनुभव मुळातच खूप काही शिकवणारा होता. हिमाचल मधल्या या सुंदर अश्या ठिकाणांची अनुभूती तुम्ही नक्की घ्यायला हवी. 

तूर्तास फोटोंचा आनंद घ्या!

बटसेरी गाव ते सांगला पायवाट 

पिन व्हॅली मधील शेवटचे गाव - मूद 

धनकर तलाव. धनकर मॉनेस्ट्री पासून ८ किमी ट्रेक 

तिबेट बॉर्डर जवळचे शेवटचे गाव : छितकुल 

नाको येथील राखाडी डोंगररांग 

पिन व्हॅली मध्ये जाताना लागलेले ग्लेशिअर 

धनकर लेक 

सर्वात उंच गाव : कॉमिक 

लान्गझा येथील बुद्धमूर्ती 

हिक्कीम कडे जाताना 

किन्नोर कैलास रेंज 

चाका पीक ट्रेक , कल्पा 

हिंदुस्थान तिबेट हायवे 

स्पितीची ओळख : की मॉनेस्ट्री 

वाचत राहा 

आपलाच ,

सागर शिवदे